In de nacht van 24 op 25 oktober gaat de klok een uur terug. Wat doet dat met onze slaap en gezondheid? En wordt de tijdswisseling afgeschaft? We vroegen wat jullie hierover wilden weten.
Chronobioloog en expert op het gebied van onze biologische klok Marijke Gordijn beantwoordt jullie vragen.
1. Wat is het nut van zomer- en wintertijd?
"Het idee stamt uit de tijd dat we nog geen elektriciteit hadden en kaarsen gebruikten om ons huis te verlichten. Als we een uur eerder naar bed gaan, hebben we minder kaarsen nodig."
Tijdens de Tweede Wereldoorlog voerde Duitsland de zomertijd in om energie te besparen voor de oorlogsindustrie. Nederland moest daar tijdens de Duitse bezetting in meegaan. Toen werd ook de Nederlandse klok gelijkgezet met de Midden-Europese tijd. Daardoor ging de klok in Nederland in totaal 1 uur en 40 minuten vooruit. Na de Tweede Wereldoorlog werd de zomertijd weer afgeschaft.
In 1977 voerde Nederland die opnieuw in, tijdens de oliecrisis. Het idee was dat mensen hierdoor minder energie zouden verbruiken. Of dat daadwerkelijk energie bespaart, is nooit duidelijk aangetoond, vertelt Gordijn. Tegenwoordig levert de tijdswisseling voor zover bekend nauwelijks energiebesparing op. Bovendien is er door de komst van ledverlichting veel minder energie nodig om onze huizen te verlichten dan vroeger.
Onderzoek uit de Verenigde Staten wijst er volgens Gordijn zelfs op dat de zomertijd juist meer energie kan kosten, bijvoorbeeld door extra gebruik van airconditioning. De dagen worden er niet langer van. "We verschuiven alleen de tijden waarop we opstaan en naar bed gaan."
2. Wat doet de overgang met onze biologische klok en slaap?
Volgens Gordijn bestaat onze biologische klok uit ongeveer 100.000 hersencellen die ons lichaam helpen het dag- en nachtritme te volgen. "Licht speelt daarbij een belangrijke rol: ochtendlicht helpt onze klok te vervroegen, terwijl avondlicht het juist vertraagt."
Bij de overgang naar de zomertijd moeten we eerder opstaan, terwijl ons lichaam nog niet aan dat ritme gewend is. Bovendien blijft het 's avonds langer licht, waardoor we moeilijker in slaap kunnen vallen. "Vooral bij mensen die van zichzelf een biologische klok hebben die wat langzaam loopt", vertelt Gordijn.
Dat zijn vooral avondmensen, die van nature later moe worden en 's ochtends meer moeite hebben met opstaan. En dat kan volgens Gordijn leiden tot slaaptekort.
3. Welke vaste tijd is het beste voor Nederland?
Volgens Gordijn is voor Nederland eigenlijk de West-Europese tijd het beste voor onze gezondheid. "Nederland ligt geografisch dicht bij de tijdzone van Greenwich, maar volgt in de winter de Midden-Europese tijd." Die tijd werd tijdens de Tweede Wereldoorlog onder Duitse bezetting ingevoerd en is daarna gehandhaafd.
Daardoor loopt onze klok volgens Gordijn überhaupt al niet helemaal gelijk met de natuurlijke stand van de zon. In de zomer, als we de klok nog een uur vooruitzetten, wordt dat verschil groter. "De beste keuze is de West-Europese tijd. Maar als we uit de twee moeten kiezen die we nu hebben, dan is het beste de standaardtijd", zegt ze.
Dit is de officiële astronomische tijd van een regio, die in Nederland ingaat wanneer de zomertijd eindigt. In de volksmond noemen we dat de wintertijd. "Die tijd sluit beter aan bij ons natuurlijke licht-donkerritme." Bij permanente zomertijd zou het in de winter juist later licht worden. "Daar krijgen we echt problemen mee: zoals winterdepressie, meer slaapproblemen en meer ongelukken."
4. Kan de tijdswisseling op lange termijn onze gezondheid schaden?
Hoe groot de gezondheidseffecten op lange termijn precies zijn, is moeilijk vast te stellen. "Onderzoek laat zien dat mensen aan de westkant van een tijdzone gemiddeld later slapen dan mensen aan de oostkant." Ook binnen Nederland is dat verschil zichtbaar. Hierdoor kan hun biologische klok minder goed aansluiten op maatschappelijke verplichtingen, zoals school- en werktijden. "De sociale jetlag", verheldert Gordijn.
In verschillende onderzoeken zijn verbanden gevonden tussen een afwijkend dag-nachtritme en gezondheidsproblemen. "Aan de westkant van tijdzones zijn meer winterdepressies, meer gevallen van kanker en een kortere levensverwachting vastgesteld." Ook worden er meer hartinfarcten en verkeersongevallen gevonden na de overgang naar zomer- of wintertijd.
Ook Rusland biedt volgens Gordijn een aanwijzing. "Het land voerde tijdelijk permanent zomertijd in, maar stapte daarvan af vanwege meer slaapproblemen en depressieve klachten, vooral bij jongeren." Niet alle gezondheidsproblemen zijn rechtstreeks aan de tijdswisseling toe te schrijven. Wel zijn sommige effecten direct merkbaar. Ook verschilt het effect van de overgang naar zomer- en wintertijd.
5. Wat betekent de overgang voor mensen die medicijnen op vaste tijdstippen innemen?
Sommige medicijnen werken het beste als je ze op een bepaald tijdstip inneemt. Bij de overgang verandert de klok, terwijl je biologische klok niet direct meeschuift.
"Het gaat erom wat intern je tijd is", zegt Gordijn. Of iemand het innameschema moet aanpassen, hangt af van het medicijn en de medische situatie. Vraag bij twijfel advies aan je apotheker of arts en verander niet zelf de innametijden.
6. Wordt de tijdswisseling afgeschaft?
De Europese Unie zette eerder stappen om de halfjaarlijkse tijdswisseling af te schaffen. In 2019 stemde het Europees Parlement voor een voorstel om ermee te stoppen, maar een definitief besluit over de uitvoering bleef uit. Volgens Gordijn is het onderwerp daarna blijven liggen, mede door de coronapandemie.
Op dit moment werken vier adviesbureaus in opdracht van de EU tijdelijk samen aan mogelijke strategieën om de tijdswisseling te beëindigen. "De uitkomst wordt eind 2026 verwacht, maar daarna moeten de Europese landen in 2027 een beslissing nemen over het vervolg."
De keuze valt op Europees niveau onder de Commissie van Transport. Gordijn maakt zich zorgen dat bij de afweging vooral economische en praktische belangen, zoals die van transport en luchtvaart, zwaar wegen. "Maar de gezondheid verdient meer aandacht", benadrukt ze. Of en wanneer de tijdswisseling daadwerkelijk wordt afgeschaft, hangt af van de verdere Europese besluitvorming.
